Iipuree zetamatato 'zase-Itali' ezithengiswa ziivenkile ezinkulu ezahlukeneyo zase-UK zibonakala ziqulathe iitamatato ezikhuliswe kwaye zivunwe eTshayina kusetyenziswa abasebenzi abanyanzelekileyo, ngokutsho kwengxelo ye-BBC.
Uvavanyo olugunyaziswe yi-BBC World Service lufumanise ukuba xa zizonke, iimveliso ezili-17, uninzi lwazo ezithengiswa kwiivenkile zase-UK nase-Germany, kusenokwenzeka ukuba ziqulathe iitumato zaseTshayina.
Ezinye zinegama elithi 'Italian' egameni lazo njengeTesco's 'Italian Tomato Purée,' ngelixa ezinye zinegama elithi 'Italian' kwinkcazo yazo, njenge-double concentrate ka-Asda ethi iqulethe 'iitamati ezikhuliswe e-Italian' kunye ne-'Essential Tomato Purée' kaWaitrose, ezichaza njenge-'Italian tomato puree'.
Iivenkile ezinkulu eziveliswe ziimveliso zeBBC World Service ziyaphikisana nezi ziphumo.
ETshayina, uninzi lweetamatisi zivela kummandla waseXinjiang, apho imveliso yazo inxulunyaniswa nokusebenza ngenkani ngama-Uyghur kunye namanye amaSilamsi amancinci.
IZizwe eziManyeneyo (i-UN) zimangalela ilizwe laseTshayina ngokuhlukumeza nokuphatha gadalala aba bantu bancinci, iTshayina ebabona njengomngcipheko wokhuseleko. ITshayina iyaphika ukuba inyanzela abantu ukuba basebenze kwishishini leetamatisi kwaye ithi amalungelo abasebenzi bayo akhuselwe ngumthetho. Ngokutsho kweBBC, iTshayina ithi ingxelo ye-UN isekelwe 'kulwazi olungeyonyani nobuxoki'.
I-China ivelisa malunga nesinye kwisithathu seetumato zehlabathi, kwaye ummandla wase-Xinjiang osemantla-ntshona uqatshelwa njengemozulu efanelekileyo yokulima esi sityalo. Nangona kunjalo, i-Xinjiang ikwajongene nokuhlolwa kwehlabathi ngenxa yeengxelo zokuxhatshazwa kwamalungelo oluntu, kuquka nokubanjwa kwabantu abaninzi ukusukela ngo-2017.
Ngokutsho kwemibutho yamalungelo oluntu, ama-Uyghur angaphezu kwesigidi avalelwe kwinto iTshayina eyibiza ngokuba 'ziinkampu zokufundisa kwakhona.' Kuvele izityholo ezibonisa ukuba abanye ababanjwa baye banyanzelwa ukuba basebenze nzima, kuquka nasemasimini eetumato aseXinjiang.
I-BBC ithethe nabantu abali-14 ababike ukuba bafumene okanye babone umsebenzi onzima kwimveliso yetumato kule ndawo kwiminyaka eli-16 idlulileyo. Omnye owayesakuba libanjwa, ethetha ngegama elingelolakhe, uthe abasebenzi kufuneka bafikelele kwimilinganiselo yemihla ngemihla ukuya kuthi ga kwi-650kg, kunye nezohlwayo kwabo bangaphumeleliyo.
I-BBC ithe: “Kunzima ukuqinisekisa ezi ngxelo, kodwa ziyahambelana, kwaye ziphinda ubungqina obukwingxelo ye-UN ka-2022, eyayixela ngokuxhatshazwa kunye nokusebenza ngenkani kwiindawo zokugcina abantu eXinjiang”.
Ngokuhlanganisa idatha yokuthunyelwa kwempahla evela kwihlabathi liphela, i-BBC ifumanise ukuba uninzi lweetumato zaseXinjiang zithuthwa njani eYurophu - ngololiwe zidlula eKazakhstan, eAzerbaijan zize zifike eGeorgia, apho zithunyelwa khona ziye e-Itali.
Abanye abathengisi, abanjengoTesco noRewe, baphendule ngokumisa ukunikezelwa okanye ukurhoxisa iimveliso, ngelixa abanye, kuquka uWaitrose, uMorrisons, kunye noEdeka, bephikisana neziphumo baza benza uvavanyo lwabo, oluphikisana namabango. ULidl uqinisekisile ukuba usebenzisa iitamatisi zaseTshayina kwimveliso ethengiswa okwethutyana eJamani ngo-2023 ngenxa yeengxaki zokunikezelwa.
Kuye kwaphakanyiswa imibuzo malunga neendlela zokufumana i-Antonio Petti, inkampani enkulu yase-Itali evelisa iitumato. Iingxelo zokuthumela zibonisa ukuba inkampani ifumene ngaphezulu kwe-36 yezigidi zeekhilogram ze-tomato paste kwiXinjiang Guannong kunye neenkampani eziphantsi kwayo phakathi kowama-2020 nowama-2023. IXinjiang Guannong ngumthengisi omkhulu eTshayina, ovelisa inxalenye enkulu yeetumato kwihlabathi liphela.
Ngowama-2021, enye yeefektri zeqela lePetti yahlaselwa ngamapolisa ase-Itali ngenxa yokurhanelwa ngobuqhetseba – kwaxelwa ngabezindaba base-Itali ukuba iitumato zaseTshayina nezinye zangaphandle zathathwa njengezise-Itali. Emva konyaka uhlaselo, ityala lagqitywa ngaphandle kwenkundla.
Ngexesha lokutyelela umzi-mveliso wasePetti, intatheli ye-BBC yathatha imifanekiso ebonisa imigqomo ebhalwe ukuba ine-tomato paste evela eXinjiang Guannong yomhla ka-Agasti 2023. UPetti waphika ukuthengwa kwayo kwakutshanje kwiXinjiang Guannong, esithi iodolo yayo yokugqibela yayingowama-2020. Le nkampani ivumile ukuba ifumene i-tomato paste evela kwiBazhou Red Fruit, eneekhonkco ezihambelana neXinjiang Guannong, kodwa yathi iza kuyeka ukungenisa iimveliso zetomato zaseTshayina kwaye iphucule ukujonga ukuhanjiswa.
Le nkampani “ayizange ibandakanyeke kwimisebenzi enyanzeliswayo,” utshilo isithethi sikaPetti kwi-BBC. Nangona kunjalo, uphando lufumanise ukuba iBazhou Red Fruit yabelana ngenombolo yefowuni neXinjiang Guannong, kunye nobunye ubungqina, kubandakanya nohlalutyo lwedatha yokuthunyelwa, olubonisa ukuba iBazhou yinkampani yayo yeqokobhe.
Isithethi sikaPetti songeze ngelithi: “Kwixesha elizayo asiyi kungenisa iimveliso zetamatato ezivela eTshayina kwaye siza kuphucula indlela esibajonga ngayo ababoneleli ukuqinisekisa ukuthotyelwa kwamalungelo abantu nawabasebenzi”.
I-US iqalise umthetho ongqongqo wokuthintela zonke izinto ezithunyelwa ngaphandle eXinjiang, ngelixa iYurophu ne-UK zithathe indlela ethambileyo, zivumela iinkampani ukuba zizilawule ukuqinisekisa ukuba abasebenzi abanyanzeliswayo abasetyenziswa kwiindlela zokubonelela.
Ezi ziphumo zigxininisa ukubaluleka kweenkqubo eziqinileyo zokulandelela umkhondo kunye nemingeni yokugcina ulubala kwiindlela zokubonelela ngeenkonzo kwihlabathi liphela. Njengoko i-EU ingenisa imithetho engqongqo malunga nokunyanzelwa kwabasebenzi kwiindlela zokubonelela ngeenkonzo, ukuthembela kwe-UK ekuzilawuleni kunokujongwa ngakumbi.
Ixesha lokuthumela: Novemba-05-2025




